بررسی انتقادی اثرپذیری دیوید هیوم از علم زمانة خود در گرایش به نگاه انتقادی به برداشت الهیاتی از اصل علیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 پژوهشگر پسادکتری فلسفه، دانشکدة ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

2 استاد تمام فلسفه، دانشکدة ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

10.22080/jepr.2025.29898.1292

چکیده

اهمیت دیوید هیوم در تحولات علوم انسانی در دورة روشنگری غیرقابل انکار است. او از سویی تعلق خاطر جدی به رویکرد علمی و دستاوردهای علوم جدید داشت و از سوی دیگر یکی از انتقادی‌ترین رویکردها را دربارة دین و خدا اتخاذ کرد. هیوم از اندوخته‌های علمی زمانة خود برای مسلح کردن استدلال‌های نقادانه‌اش علیه الاهیات سنتی بهرة فراوان برد. یکی از مهم‌ترین این عرصه‌ها، نقد اصل علیت است؛ اصلی که در برهان پیشینی بر وجود خدا جایگاهی اساسی دارد. هیوم با بهره‌گیری از دستاوردهای علمی و فلسفی عصر خود، نشان داد که علیت نه ضرورتی عینی در جهان، بلکه عادتی ذهنی و روان‌شناختی است که از تکرار تجربه ناشی می‌شود. در نتیجه، اتکا به اصل علیت برای اثبات وجود خدا و تبیین رابطة میان جهان و مبدأ متعالی، از اعتبار فلسفی ساقط می‌شود.
روش این پژوهش بر تحلیل تاریخی‌ـ‌انتقادی استوار است؛ بدین معنا که با بررسی متون اصلی هیوم در پرتو زمینه‌های علمی و فلسفی قرن هفدهم و هجدهم، به واکاوی نحوة اثرپذیری او از علوم زمانه پرداخته می‌شود.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقد هیوم بر علیت نه صرفاً برخاسته از موضعی فلسفی، بلکه نتیجة مواجهه او با میراث علمی عصر روشنگری است. بر این اساس، نتیجه‌گیری کلی مقاله آن است که نقد هیوم بر علیت، بنیان‌های متافیزیکی الاهیات عقل‌گرای سنتی را متزلزل کرده و راه را برای شکل‌گیری رویکردهای تجربه‌محور و روان‌شناختی در فلسفة دین هموار ساخته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


بیکن، فرانسیس (1402). نو ارغنون. ترجمه محمود صناعی. چاپ دهم. تهران: نشر جامی.
کاپلستون، فردریک (1388). تاریخ فلسفه. ترجمه جلال­الدین مجتبوی. چاپ پنجم. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
کانت، ایمانوئل (1384). تمهیدات: مقدمه­ای برای هر مابعدالطبیعه آینده که به­عنوان یک علم عرضه شود. ترجمه غلام­علی حداد عادل. چاپ اول. تهران: انتشارات مرکز نشر دانشگاهی.
کی­یرکگور، سورن (1401). ترس و لرز. ترجمه صادق نوری. چاپ اول. تهران: انتشارات سولار.
لاک، جان (1399). جستاری درخصوص فاهمه بشری. ترجمه کاوه لاجوردی. چاپ اول. تهران: نشر مرکز.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. کتاب اول. چاپ اول، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه.
نیوتن، آیزاک (1403). اصول ریاضی فلسفه طبیعی. ترجمه بهنام شیخ باقری. چاپ پنجم. تهران: نشر رخداد نو.
هیوم، دیوید (1395). رساله­ای درباره طبیعت آدمی. کتاب اول. ترجمه جلال پیکانی. چاپ اول. تهران: انتشارات ققنوس.
هیوم، دیوید (1396). گفت­و­گوهایی درباره دین طبیعی (خوانشی دیگر). ترجمه رسول رسولی­پور و سوده مهتاب­پور. چاپ اول. تهران: انتشارات حکمت.
هیوم، دیوید (1397). کاوشی درخصوص فهم بشری. ترجمه کاوه لاجوردی. چاپ چهارم. تهران: نشر مرکز.
 
Baxter, Andrew (1990). An Enquiry into the Nature of the Human Soul, Wherein the Immateriality of the Soul is evinced from the Principles of Reason and Philosophy. 2nd ed. 2 vols. London.
Clarke, Samuel (1978). The Works. 4 vols. London.
Cudworth, Ralph (1845). True Intellectual System of the Universe: Wherein All the Reason and Philosophy of Atheism is Confuted, and its Impossibility Demonstrated. 3 vols. Translated by J. Harrison. London: Thomas Tegg.
Hume, David )1938). An Abstract of a Treatise of Human Nature. reprinted in T.
Hume, David) 1985(. Essays: Moral, Political, and Literary. edited by E. F. Miller. Indianapolis: Liberty Classics.
James, William (1897). The Will to Believe: And Other Essays in Popular Philosophy. India: Longmans, Green, and Company.
James, William (2009). The Varieties of Religious Experience: A Study In Human Nature. Australia: Floating Press
Rowe, William L (1998). The Cosmological Argument. New York: Fordham University Press.
Warburton, William (1841). “A Charge on the Study of Theology.” In A Selection from Unpublished Papers of the Right Reverend William Warburton, edited by Rev. F. Kilveret. London.