نقادی نظریه تکامل برزخی از دیدگاه استاد حسن زاده آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه شاهد

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی

10.22080/jepr.2025.30007.1294

چکیده

مسائل مربوط به مرگ و حوادث پیش رو در برزخ و قیامت از جمله مباحثی است که همواره ذهن اندیشمندان الهی را به خود مشغول داشته است. ملاصدرا از بزرگترین متفکران مسلمان است که براهینی در اثبات معاد جسمانی اقامه نموده و سعی در ارائه تفسیر برهانی و فلسفی از آیات و روایات مربوطه داشته است. با الهام از بیانات شرعی و با نظر به مبانی صدرائی، استاد حسن زاده آملی نظریه تکامل برزخی را مطرح نموده و از جهات گوناگونی از جمله تجلیات خداوند به انسانها در عالم برزخ، شفاعت، تکامل بودن مرگ، خالد نبودن دوزخیان و برخی احادیث به اثبات تکامل آنها در عالم برزخ پرداخته است. در پژوهش حاضر اثبات گردید با نظر به فعلیت کامل شخص متوفی و عدم وجود امکان استعدادی در او، اشکال فلسفی همچنان مطرح بوده و استاد حسن زاده آملی نیز پاسخی بدان ارائه ننموده است. احادیث مورد استناد نیز از جهات سندی و دلالی مدعای مورد نظر را اثبات نمی کنند و نظریه ارائه شده در این زمینه از جهاتی دچار ناسازگاری و تناقض درونی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، دفتر تبلیغات اسلامى، قم، 1413.
ابن عربى، محیى الدین، الفتوحات المکیة، تصحیح عثمان یحیى، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1994.
ابن سینا، حسین بن عبدالله، المبدأ و المعاد، تصحیح عبدالله نورانی، تهران، موسسه مطالعات اسلامی، 1363.
ــــــــــــــــ، التعلیقات،‏ تحقیق عبد الرحمن بدوى،‏ قم، مکتب الاعلام الاسلامی،‏ ‏ 1404.
ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، دار سید الشهداء للنشر، 1405.
ابن داود، حسن بن علیّ بن داود، الرجال، دانشگاه تهران،  تهران، 1342.
حسن زاده آملی، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، تهران، وزارت ارشاد، 1378.
________، تعلیقات آغاز و انجام، تهران، وزارت ارشاد، 1374.
________، اتحاد عاقل به معقول، تهران، انتشارات حکمت، 1366.
________، إنه الحق، قم، انتشارات قیام، 1373.
________، دروس معرفت نفس، انتشارات ال لا میم، قم، 1385.
________، گنجینه گوهر روان، تهران، نشر طوبی، 1386.
________، مجموعه مقالات، قم، دفتر تبلیغات، 1376.
________، یاد نامه مفسر کبیر استاد علامه طباطبائی، قم، شفق، 1361.
________، هزار و یک کلمه، قم، بوستان کتاب، 1381.
________، هزار و یک نکته، تهران، رجا، 1365.
________، عیون مسائل النفس و سرح العیون فی شرح العیون، تهران، امیر کبیر، 1385.
________، الحجج البالغه علی تجرد النفس الناطقه، قم، دفتر تبلیغات، 1382.
________، الجعل و العمل الضابط فی الرابطی و الرابط و قصیدة ینبوع الحیاة، قم‏، انتشارات قیام، 1368.
________، دو رساله مثل و مثال، تهران، نشر طوبی، 1382.
________، نصوص الحکم بر فصوص الحکم، تهران، انتشارات رجاء، 1375
حلى، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحلی، دار الذخائر، نجف اشرف، 1411.
کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، دار الحدیث، قم، ‏1429.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعه، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1981.
________، اسرار الآیات، تصحیح محمد خواجوى، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه اسلامی، تهران، 1360 الف.
________، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، مرکز نشر دانشگاهى، 1360.