تحلیل عرفانی-هستی شناختی مفهوم تقوا از دیدگاه محی الدین ابن عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه مازندران

2 عضو هیئت علمی پژوهشکده حکمت و دین پژوهی

3 عضو هیئت علمی واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.22080/jepr.2025.30195.1301

چکیده

اهمیت مفهوم تقوا در مطالعات عرفانی و اخلاقی آشکار است. این مقاله با روشی توصیفی-تحلیلی و با استناد به آثار ابن عربی، نشان می‌دهد که چگونه شیخ اکبر با بازگشت به ریشه‌ی لغوی «وقایه»، مفهوم تقوا را در یک فرآیند چندمرحله‌ای و پارادوکسیکال بازتعریف می‌کند. در معنای نخست، متقی نفس خود را وقایه‌ی حق در برابر مذمومات قرار می‌دهد و حق را وقایه‌ی خود در برابر محامد می‌سازد. اما در معنای عمیق‌تر، این وقایه شدن از یک ویژگی اخلاقی به یک موضع هستی‌شناختی بدل می‌شود که در آن عبد «ظاهر» و حق «باطن» است. این فرآیند، در نهایت به انحلال فاعل متقی در شهود توحیدی می‌انجامد، که در آن «پرهیز از دیدن خود به عنوان فاعل» غایت تقوا می‌گردد. این «ترک تقوا»، نه به معنای اباحی‌گری، بلکه کمال آن از طریق فنای «منِ متقی» در فاعل حقیقی است. این تحلیل ضمن حل پارادوکس زبانیِ عاملیت، جایگاه اخلاق را در عرفان ابن عربی نه به عنوان یک «قانون» ثابت، بلکه به مثابه یک مسیر پویا از «الزام» به «ادب» و از «ادب» به «تجلی» بازتعریف می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
جامى، عبدالرحمن، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1370ش.
جندی، مؤید الدین، شرح فصوص الحکم، محقق / مصحح: سید جلال الدین آشتیانى‏، قم، بوستان کتاب‏ : 1423ق.‏
جوادى آملى، عبداللّه،‏ تسنیم(تفسیر قرآن کریم)، ج2، قم، مرکز نشر اسراء، 1378ش.
جوادى آملى، عبداللّه،‏ رحیق مختوم شرح حکمت، ج10، قم، مرکز نشر اسراء، 1389ش.
حسن زاده آملی، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، ناشر، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378ش.
خمینی، روح الله، شرح چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)،1371ش.
خوارزمی، تاج الدین حسین، شرح فصوص الحکم، قم، بوستان کتاب، 1379ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ترجمة سید محمدباقر موسوی همدانی، ج3 و 8، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374ش.
مصباح یزدی، محمد تقی، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمد حسین اسکندری، ج1، قم، مؤسسة آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، 1377ش.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 23، تهران، صدرا، 1373ش.
مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، ج1، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1382ش.
همدانی، مولی عبد الصمد، بحر المعارف، 3جلدی، ج2، تحقیق و ترجمه حسین استاد ولی، تهران، انتشارات حکمت، 1387ش.
ابن عربی، محی الدین، الطریق الى الله، الشیخ و المرید من کلام الشیخ الاکبر، رسالة نسب الخرقة و الباسها (الطریق الى الله‏)، تصحیح محمود محمود الغراب،‏ دار الکاتب العربی، 1414ق.
ابن عربی، محی الدین، الفتوحات المکیة، 4 جلدی، جلد 1و2، بیروت، داراحیاء التراث العربی- دارصادر، بی‌تا.
ابن عربی، محی الدین، فصوص الحکم، ج1، قاهره، داراحیاء الکتب العربیه، 1946م.
ابن عربی، محی الدین، کتاب المعرفه، دمشق، دار التکوین للطباعه و النشر، 2003م.
ابن عربی، محی الدین، مجموعة رسائل ابن عربى، دو جلدی، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 1367ق.
ابن منظور، محمد ابن مکرم، لسان العرب، ج 15، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع- دارصادر، 1414ق.
آملی، سید حیدر، جامع الاسرار و منبع الانوار، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1368ش.
بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج1، تهران، بنیاد بعثت، 1416ق.
جنید بغدادی، ابوالقاسم، رسائل الجنید، کتاب الفناء، محقق / مصحح: جمال رجب سیدبى‏، دمشق، دار اقرأ للطباعه و النشر و التوزیع‏، 1425ق.
حرّ عاملى، محمد بن حسن، الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیه(کلیات حدیث قدسی)، تهران، انتشارات دهقان‏، 1380ش.
راغب اصفهانی، حسین ابن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیه، 1412ق.
فیض کاشانی، محسن، المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، ج5، قم، مؤسسه انتشارات اسلامى جامعه مدرسین‏، 1417ق.
قیصری رومی، داود، شرح فصوص الحکم(ابن عربی)، دو جلدی، منشورات انوار الهدی، 1416ق.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، ج3، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج16 و 67، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
محمود الغراب، محمود، رحمه من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن من کلام محی الدین ابن العربی، ج 1، قم، انتشارات آیت اشراق(و ذوی القربی)، 1388ش.
فتاحی زاده، فتحیه و فاطمه نظری، «سیر تطور الفاظ در قرآن»، کاوشهای دینی(دانشگاه مازندران)، سال دوم، شماره چهارم، 1389ش.