عدالت به مثابه نظم الهی: تحلیل تطبیقی ابن مسکویه و توماس آکوئیناس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 استادیار / گروه فلسفه اخلاق / دانشکده الهیات دانشگاه قم/قم/ایران

2 دانش آموخته دکترای فلسفه اخلاق دانشگاه قم

10.22080/jepr.2025.30425.1304

چکیده

در عصری که نظریه‌های عدالت غالباً در چارچوب‌های سکولار و قراردادگرایانه محصور شده‌اند، ضرورت بازخوانی دیدگاه‌های کلاسیک، برای دستیابی به فهمی جامع‌تر از این فضیلت بنیادین آشکار می شود. این مقاله با اتکا به روش تحلیلی-تطبیقی و با تأکید بر تفسیر ماجد فخری، به این پرسش اصلی می‌پردازد که ابن مسکویه و توماس آکوئیناس، علی‌رغم تفاوت‌های تاریخی و کلامی، چگونه مفهوم «عدالت» را به مثابه بازتابی از یک نظم الهی و کیهانی صورت‌بندی می‌کنند ؟
این پژوهش نشان می‌دهد که هر دو متفکر، عدالت را نه محصول توافقات بشری، بلکه جلوه‌ای از یک حقیقت متعالی می‌دانند. ابن مسکویه در کتاب تهذیب‌الاخلاق، عدالت را برآمده از هماهنگی و اعتدال قوای درونی نفس و بازتابی از نظم کلی عالم معرفی می‌کند. توماس آکوئیناس در سوما تئولوژیکا، آن را در مشارکت عقلانی انسان در قانون ازلی خداوند که از طریق قانون طبیعی قابل کشف است، می‌داند. این هم‌گرایی چشمگیر، ریشه در یک میراث فلسفی مشترک (افلاطونی-ارسطویی) دارد که از طریق اندیشمندان مسلمان به غرب مسیحی منتقل شده است. در کنار این شباهت ساختاری، تفاوت‌های کلامی بنیادینی نیز آشکار می‌گردد؛ از جمله رویکرد وحدت‌گرایانه و نوافلاطونی ابن مسکویه که عدالت را به اتحاد وجودی با مبدأ الهی پیوند می زند، در مقابل تأکید آکوئیناس بر تمایز خالق و مخلوق و ضرورت فیض الهی برای نیل به سعادت.
در نهایت، این پژوهش نشان می‌دهد که رهیافت تطبیقی به سنت‌های اسلامی و مسیحی، امکان صورت‌بندی چند وجهی از مفهوم عدالت را فراهم می‌آورد، به نحوی که ضمن ارائه ابعاد متافیزیکی این بحث ، به جنبه های حقوقی و سیاسی و اجتماعی آن نیز پرداخته شود و بستری برای گفت‌وگوی فلسفی میان سنت‌های متعدد فکری پدید آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

ابن مسکویه. احمد بن محمد. (1396). الرسائل و المکاتیب (ترتیب السعادات و منازل العلوم، مقاله فی النفس و العقل فی الذات و الالام، دفع الم من الموت مساله فی حد الظلم، رساله فی مائیه العدل .تحقیق ابوالقاسم امامی. تهران. موسسه نشر میراث مکتوب
 ابن مسکویه. احمد بن محمد. (1369). اخلاق و راه سعادت. ترجمه امین نصرت بیگم. تهران. فیض کاشانی
ابن مسکویه. احمد بن محمد. (1437ق/2016م). تهذیب الاخلاق. تحقیق سیدحسین مومنی. قم. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ابن مسکویه. احمد بن محمد . (1381) . تهذیب الاخلاق. ترجمه علی اصفر حلبی. انتشارات اساطیر
خواجه نصیرالدین طوسی، (1413ق)، اخلاق ناصری. تهران. علمیه اسلامیه
دوانی. جلال‌الدین. (1379). اخلاق جلالی. ترجمه عبدالله مسعودی آرانی. تهران: انتشارات اطلاعات
فارابی. ابونصر محمد. (1361). اندیشه اهل مدینه فاضله. ترجمه سید جعفر سجادی. تهران: کتابخانه طهوری.
کاظمی. بهرام اخوان. (1379). جایگاه عدالت در اندیشه سیاسی اسلام. تهران: دانشگاه تهران (رساله دکتری).
کنی، آنتونی. (1398). تاریخ فلسفه غرب جلد2. ترجمه رضا یعقوبی.تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
محمدخانی مهدی. دهباشی مهد.  واعظی، سید حسین.)1395( بررسی و بازخوانی دیدگاه خواجه نصیر الدین طوسی درباره عدالت،پژوهش های اخلاقی سال هفتم پاییز 1395 شماره 1 (پیاپی 25)
 
Aquinas. S. T. (1947). Summa Theologiae. Trans. Fathers of the English Dominican Province. London: Burns Oates and Washbourne
Aristotle. (2014). Nicomachean Ethics. Trans. C. D. C. Reeve. Indiana: Hackett Publishing Company, Inc.
Craig. Edward. (1998). Routledge Encyclopedia of Philosophy: Descartes to gender and science. London: Routledge
Fakhry. Majid. (1975). Justice in Islamic Philosophical Ethics: Miskawayh's Mediating Contribution. The Journal of Religious Ethics. Blackwell Publishing Ltd
Fakhry. Majid. (1994). Ethical theories in Islam. Leiden, E.J. Brill
Finnis. John. (1998). Aquinas: Moral, Political, and Legal Theory. Oxford: Oxford University Press
Foucault Michel.(1970/1994) : The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences, London : Routledge
Gilligan. Carol. (2003). In a different voice: psychological theory and women's development Cambridge: Harvard University Press
Ibn Miskawaih, (1964), An unpublished treatise of Miskawaih on justice; or, Risāla fī māhiyat al-'adl. Edited with Notes, Annotations, English Translation and an Introduction by M. S. Khan. Leiden, E.J. Brill
MacIntyre, A. (1988). Whose justice? Which rationality. Indiana: University of Notre Dame Press Notre Dame.
Paffenroth, Kim, Doody John, Russell Helene Tallon (2017), Augustine and Kierkegaard, London: Lexington book
Plotinus, Enneads, )1967(, Ennead III, Translated by A. H. Armstrong. Loeb Classical Library. Cambridge: MA: Harvard University Press
Thrasher, John J, (2013), Reconciling Justice and Pleasure in Epicurean Contractarianism. Springer. DOI:
              10.1007/s10677-012-9348-5
Epicurus (341—271 B.C.E.) ByTim O’Keefe, the Internet Encyclopedia of Philosophy
ISSN 2161-0002,
           https://www.iep.utm.edu/epicur/#SH5e
 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار