گریزِ پدیدارشناختی از نقد راسل در «چرا من مسیحی نیستم؟» پیرامون تعصب اصحاب دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 مدیر مسئول مؤسسه فرهنگی و ناشر کتابهای علوم انسانی

2 Faculty member in the Department of Philosophy and Islamic Word, University of Mazandaran

10.22080/jepr.2026.29315.1282

چکیده

در قرن حاضر، فیلسوفی بزرگ هم‌چون برتراند راسل، دنیای مؤمنانه و عرصه الاهیات را با چالش‌هایی بنیادین مواجه نموده که چکیده آن‌را می‌توان در مفهوم «تعصب اصحاب دین» جست‌وجو کرد. به عقیده او در کتاب «چرا من مسیحی نیستم؟»، دین، منجر به تعصب شده و تعصب دین‌ورزان، نتیجه‌ای جز تحجر و جزم‌اندیشی در پی نخواهد داشت که پژوهش حاضر، از آن به «کبر ورزی» تعبیر کرد. جدای از تلقی وی درباره همه مؤمنان ادیان؛ به‌ویژه مؤمنان مسیحی، به نظر می‌رسد، از حیث پدیدارشناختی، برای آسیب‌شناسی بیان راسل و در نهایت، پاسخ به نقد او، در بادی امر باید به «اصحاب الاهیات آکادمیک»؛ به عنوان سرآمدان و تأثیرگذاران این عرصه توجه نمود. پرسش‌ این است که الاهی‌دانان و الاهی‌خوانان مسلمان؛ به عنوان کسانی که در عرصه الاهیات آکادمیک، تنفس نموده و حیات دارند، چگونه می‌توانند با مبانی راهبردی-استدلالی، از کبر ورزی در عرصه‌های نظری و عملی، فاصله گرفته و از نقد راسلی بگریزند؟ نوشتار پیش ‌رو کوشیده تا با روش پدیدارشناختیِ مبتنی بر نمودهای عینی-کاربردی و گونه توصیفی- تحلیلی؛ به جهت بدیع بودن موضوع و فقدان منابع تخصصی لازم، با اتکا به دیدگاه‌های استدلال‌گرایانه و بر مبنای پویش نظریِ خودساخته و تجربه‌محور، ضمن ارائه تصویری روشن از الاهیات آکادمیک، به نسبت آن با مسئله کبر ورزی در این حوزه پرداخته و در نتیجه راه‌کارهایی را برای برون‌رفت از این معضل ناگوار فکری و رفتاری ارائه دهد. نتیجه آن‌که، مبانی راهبردی استدلال‌گرایانه، به اصل تحقیق و پژوهش توصیه نموده که عمل روشمند به آن‌ها، تعصب اصحاب دین و کبر ورزیِ نتیجه‌شده در اندیشه و عمل استادان و شاگردان عرصه الاهیات آکادمیک را کاهش داده و به‌تبع، از نقد راسلی می‌رهاند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمی دینانی، غلامحسین، 1388ش، نصیرالدین طوسی فیلسوف گفتگو، نشر هرمس، تهران.
ابن‌رشد اندلسی، ابوالولید محمد، 1384ش، تهافت التهافت، ترجمه و توضیح: علی‌اصغر، حلبی، انتشارات جامی، تهران.
ابن‌منطور، محمد بن مکرم، 1414ق، لسان العرب، چاپ بیروت.
تهانوی، محمد اعلی، ۱۹۹۶م، کشاف اصطلاحات الفنون، به کوشش: علی، دحرج، بیروت.
تیلیش، پل،1381ش، الهیات سیستماتیک، ترجمه: حسین، نوروزی، نشر حکمت، تهران.
دارتیگ، آندره، 1373ش، پدیدارشناسی چیست؟، ترجمه: محمود، نوالی، انتشارات سازمان سمت، تهران.
دهخدا، علی‌اکبر، 1377ش، لغت‌نامه دهخدا، 1377ش، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
راداکریشنان، سروپالی، 1393ش، تاریخ فلسفه شرق و غرب (تاریخ فلسفه غرب)، جلد دوم، جواد، یوسفیان، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
راستگو، سید محمد، 1383ش، عرفان در غزل فارسی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
راسل، برتراند، 1398ش، چرا من مسیحی نیستم، گردآواری: پل، ادواردز، ترجمه: امیر، سلطان‌زاده، نشر علم، تهران.
سلیمانی امیری، عسکری، 1388ش، نقد برهان ناپذیری وجود خدا، پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی، بوستان کتاب، قم.
سیوطی، عبدالرحمان، 1387ق، حسن المحاظره، دارالکتب العلمیه، قاهره.
شنکایی، مرضیه، 1388ش، بررسی تطبیقی اسمای الهی، انتشارات سروش، تهران.
شایگان، داریوش، 1386ش، ادیان و مکتبهای فلسفی هند، انتشارات امیرکبیر، تهران.
شایگان، داریوش، 1387ش، آیین هندو و عرفان اسلامی، ترجمه: ارجمند، جمشید، انتشارات فرزان‌روز، تهران.
 شیرازی، قطب الدین محمود بن مسعود، 1383ش، شرح حکمه الاشراق، اهتمام: مهدی، محقق؛ عبدالله، نورانی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران.
طبری، محمد بن جریر، 1412ق، جامع‌البیان فی تفسیر القرآن، دارالمعرفه، بیروت.
طریحی، فخرالدین بن محمد، 1375ش، مجمع البحرین، محقق: احمد، حسینی اشکوری، مکتبه المرتضویه، تهران.
عدلی، محمدرضا، 1392ش، صوفیان و بوداییان (سیری در تصوف اسلامی و رهبانیت بودایی)، نشر هرمس، تهران.
فرقانی، قدرت‌الله، بی‌تا، استکبارستیزی در قرآن کریم، واحد تحقیقات پژوهشکده تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی‌فقیه در سپاه، تهران.
 کاکایی، قاسم، 1391ش، وحدت وجود به روایت ابن‌عربی و مایستر اکهارت، نشر هرمس، تهران.
مصطفوی، حسن، 1368ش، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران.
معین، محمد، 1387ش، فرهنگ فارسی(معین)، نشر فرهنگ‌نما، تهران.
مکارم شیرازی، 1382ش، مثال‌های زیبای قرآن (امثال‌القرآن)، گردآورنده: ابوالقاسم، علیان‌نژادی، نشر نسل جوان، قم، دو جلدی.
موحدیان عطار، علی، 1388ش، مفهوم عرفان، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.
واخ، یوآخیم، 1391ش، جامعه‌شناسی دین، ترجمه: جمشید، آزادگان، انتشارات سازمان سمت، تهران.
هینلز، جان آر، 1386ش، فرهنگ ادیان جهان، ترجمه: گروه مترجمان، ویراستار: ع، پاشایی، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.
 
Sidney Hook,1399, "Lord Russell and the War Crimes Trial", Bertrand Russell: critical assessments, edited by A. D. Irvine, New York, Volume 1.