مسئله دیگری و اخلاق تعامل با طبیعت پیرامونی از منظر فیلسوفان مسلمان (با محوریت آرای ابن سینا و ملاصدرا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

10.22080/jepr.2026.30545.1307

چکیده

در سبک زندگی دوران معاصر که شاهد افراط بشریت در خود محوری هستیم، «مسئله دیگری» از جمله چالش های دارای اهمیت می باشد. از سوی دیگر مبانی فلسفی اسلامی حائز نکاتی است که می تواند در این زمینه راهگشا باشد. پرسش پژوهش حاضر این است که در نگاه فیلسوفان اسلامی (با تمرکز بر آرای ابن سینا و ملاصدرا)، «مسئله دیگری» چگونه و با چه مولفه های اساسی ای تبیین می گردد و بر اساس مولفه های مستخرج از این نگاه، رهیافت های اخلاق تعامل با طبیعت پیرامونی (دیگریِ غیر انسان) چیست؟
بر اساس تتبع در آثار این فلاسفه، این مولفه های اساسی در باب «مسئله دیگری» از منظر فیلسوفان برجسته اسلامی قابل احصا بوده است: 1- در هم تنیدگیِ گریز ناپذیر سعادت فردی و اجتماعی با «مسئله دیگری»؛ 2- تساوق وجود و ادراک و توسعه مصادیق «دیگریِ دارای ادراک»؛ 3- «مسئله دیگری» در منظومۀ فکریِ مبتنی بر جهان هدفمندِ خدامحور (و نه خودمحور). با توسعه این مولفه ها، رهیافت هایی در اخلاق تعامل با محیط پیرامونی با رویکرد فلسفی به «مسئله دیگری» استخراج شده است که شامل این موارد بوده است: الف- تبلور سعادت فردی و اجتماعی در تعامل سازنده با محیط پیرامونی؛ ب- اخلاق تعامل با محیط پیرامونی بر اساس توسعه مصادیق «دیگریِ دارای ادراک»؛ ج- قبح بهره کشی نامحدود و لزوم رعایت عدالت توزیعی در تقسیم منافع و منابع طبیعی مابین انسان ها و سایر موجودات.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1363)، المبدا و المعاد، به اهتمام عبدالله نوری، تهران‏: موسسه مطالعات اسلامی‏.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1379)، النجاه من الغرق فى بحر الضلالات، مقدمه و تصحیح از محمد تقى دانش پژوه‏، تهران‏: انتشارات دانشگاه تهران‏، چاپ دوم.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1381)، الاشارات و التنبیهات، قم: بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1383)، دانشنامه علائى‏، مقدمه و حواشى و تصحیح سید محمد مشکوة، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چ 2.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1400)، رسائل ابن سینا، قم‏: انتشارات بیدار
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1404) الهیات شفاء، قم: مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (2007 م)، رسالة فی النفس و بقائها و معادها، پاریس‏: دار بیبلیون
پاینده، ابوالقاسم (1383)، نهج الفصاحة، تصحیح و تنظیم عبدالرسول پیمانی و محمدامین شریعتی، اصفهان: خاتم الانبیاء.
جوادی آملی، عبدالله، (1390)، اسلام و محیط زیست، قم: مرکز نشر اسراء، چ 6.
جوادی آملی، عبدالله (1389)، انتظار بشر از دین، قم: مرکز نشر اسراء، چ 6.
حر عاملی، شیخ محمد (1414ق)، وسائل الشیعة، قم: چاپ مهر، موسسه آل البیت، چ2.
خالقی پور، حسین و الله بداشتی، علی (1401)، بررسی حیات برزخی و اخروی حیوانات از دیدگاه ملاصدرا و امام خمینی(ره).  دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی، 11 (1)، ص 17-32
شهیدی، جعفر، شریف الرضی، محمد بن حسین، و علی بن ابی طالب (ع)، (۱۳۷۸)، نهج البلاغة (ترجمه شهیدی‌)، ج 1، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
عبودیت، عبدالرسول (1390)، درآمدی بر نظام حکمت صدرایی، تهران: سمت، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چ چهارم، ج اول.
فاطمی، سید مرتضی (1388)، هفته نامه پنجره، تهران، شماره 23، سال 1388، ص 64.
فنایی اشکوری، محمد و دیگران (1390)، درآمدی بر تاریخ فلسفه اسلامی، قم: انتشارات سمت و موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره، چ اول.
کافی، محمد بن یعقوب، (1405ق)، فروع کافی، ج4، تصحیح علی اکبر غفاری، بیروت: دار الأضواء.
کریمیان صیقلانی، علی (1395)، اخلاق زیست محیطی در حکمت اسلامی، تهران: امیرکبیر، چ 2.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چ دوم، ج 68.
محقق داماد، سیدمصطفی (1383)، محیط زیست طبیعی از دیدگاه حکمت متعالیه، کنگره جهانی حکمت متعالیه.
مطهری، مرتضی (1381)، اسلام و نیازهای زمان، جلد 1، تهران: موسسه انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1387)، توحید، تهران: موسسه انتشارات صدرا.
ملاصدرا، صدرالدین محمد (1302ق) مجموعه رسائل التسعة، قم: مکتبة المصطفوی.
ملاصدرا، صدرالدین محمد (1981)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: داراحیاء الثرات العربی، ط ۴.
ملاصدرا، صدرالدین محمد، (1354) المبدأ و المعاد، تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا، صدرالدین محمد، (1381) کسرالاصنام الجاهلیه، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چ اول.
ملاصدرا، صدرالدین محمد، (1394)، الشواهد الربوبیّة فی المناهج السلوکیّة، قم: بوستان کتاب، چ 9.
مومنی، ناصر، موحدی، محمدجواد (1401)، مبانی جهان شناختی اخلاق زیست محیطی در اندیشه صدرالمتألهین، مجله اخلاق، سال دوازدهم، شماره 46، صص 120-145
نبویان، سیدمحمدمهدی، فیاضی، غلامرضا. (1394) «تداخل وجودى» خداوند و مخلوقات. فصلنامه معرفت فلسفی، شماره 49، صص 7-28
نوری طبرسی، میرزا حسین (1408ق)، مستدرک الوسائل، ج 13، قم: موسسه آل البیت لإحیاء التراث.
Amin, W. M., Hughes, A. W., & Rizvi, S. H. (Eds.). (2025). Islamic perspectives on God and (other) monotheism(s). AMI Press.
Charmé, S. Z. (1991). Sartre's Images of the Other and the Search for Authenticity. Human Studies, 251-264.
Culp, John, (2023) "Panentheism", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2023 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), URL = https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/panentheism/.
De Beauvoir, S. (2023). The second sex. In Social theory re-wired (pp. 346-354). Routledge.
Dolezal, L. (2012). Reconsidering the look in Sartre's: being and nothingness. Sartre Studies International, 18(1), 9-28.
El Maaroufi, A. (2022). Towards an Ethic of Being-With. An Islamic-Phenomenological Perspective on Human-Animal Encounters. Journal of Islamic Ethics, 6(1), 81-93. DOI: 10.1163/24685542-12340078.
Frosh, S. (2002). The other. American Imago, 59(4), 389-407.
Kapuscinski, R. (2018). The other. Verso Books.
Levinas, E. (1998). Otherwise than being, or beyond essence (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.
Levinas, E. (1979). Totality and Infinity: An Essay on Exteriority. Netherlands: Nijhoff.
Mok, N., & Raynaud, C. (Eds.). (2019). The Self as Other in Minority American Life Writing. Cambridge Scholars Publishing.
Mousavirad, S. J. (2021). Animal Afterlife from the Viewpoint of the Quran, Islamic Narrations and Mulla Sadra. Theosophia Islamica, 1(1), 81-96. doi: 10.22081/jti.2021.60401.1012.
Nasr, S. H. (2007). Man and nature: The spiritual crisis of modern man. Kazi Publications.
Petersoo, P. (2007). Reconsidering otherness: constructing Estonian identity. Nations and nationalism, 13(1), 117-133.
Regan, Tom. (1983), “The Case for Animal Rights”, University of California Press.
Ricoeur, P. (1992). Oneself as another. University of Chicago press.
Somma, B. (2021). Avicenna on Animal Goods. Journal of Islamic Ethics, 6(1), 19-52. DOI: 10.1163/24685542-12340068
Triandafyllidou, A. (1998). National identity and the “other.” Ethnic and Racial Studies, 21(4), 593–612.
Venema, H. (2002). ONESELF AS ANOTHER OR ANOTHER AS ONESELF? Literature and Theology, 16(4), 410–426. 
Walsh, Michael, (1994), The Ethics of Acute Toxicity Testing, in Specific and Ethical Aspects of Ecology Testing on Living Organisms, UTS/EPA Center for Ecotoxicology, 47-55.
Zarepour, M. S. (2022). Necessary Existence and Monotheism: An Avicennian Account of the Islamic Conception of Divine Unity. Cambridge University Press.