بررسی تطبیقی مفهوم «هیجان» در روانشناسی با «حالات نفسانی» از نظر ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 فلسفه و کلام اسلامی، الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

2 فلسفه و کلام اسلامی، الهیات و معارف اسلامی، تبریز، ایران، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

3 استاد گروه علوم تربیتی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان-تبریز-ایران

4 فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، تبریز ،ایران، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

10.22080/jepr.2026.30436.1306

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مفهوم «هیجان» در روان‌شناسی معاصر و «حالات نفسانی» در حکمت متعالیه ملاصدرا انجام شده است. ضرورت این پژوهش از آن‌جا ناشی می‌شود که تحلیل هیجانات انسانی در روان‌شناسی غالباً محدود به جنبه‌های زیستی و رفتاری است، در حالی‌که فلسفه اسلامی هیجان را بخشی از حقیقت نفس و مرتبط با مسیر کمال وجودی انسان می‌داند. ازاین‌رو، تبیین پیوند میان این دو رویکرد می‌تواند افق جدیدی برای شکل‌گیری روان‌شناسی اسلامی ـ فلسفی فراهم آورد. سؤال اصلی این تحقیق آن است که ماهیت و غایت هیجان در روان‌شناسی چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی با حالات نفسانی در دیدگاه ملاصدرا دارد و آیا می‌توان تبیین روان‌شناسی را بر اساس مبانی فلسفی حکمت متعالیه نقد و تکمیل نمود؟
روش پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای فلسفی و مقایسۀ تطبیقی است؛ بدین معنا که متون اصلی صدرایی از جمله اسفار اربعه، المبدأ و المعاد و آثار روان‌شناسی معاصر همچون نظریه‌های داروین، جیمز ـ لانگه، لازاروس و گراس مورد مطالعه و تطبیق قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند مبانی هستی‌شناختی این دو رویکرد کاملاً متفاوت است ـ یکی مادی و تجربی، دیگری مجرد و وجودی ـ اما در کارکرد عملی، هر دو هیجانات را عامل تنظیم رفتار و سازگاری می‌دانند. در روان‌شناسی، غایت هیجان بقا و بهزیستی روانی است، اما در حکمت صدرایی، حالات نفسانی ابزار تعالی، تزکیه، و تقرب به حق تعالی تلقی می‌شوند. بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که تبیین صدرایی از حالات نفسانی با افزودن بعد غایت‌شناختی و ماورایی، می‌تواند الگوی کامل‌تری برای فهم عمیق هیجانات انسانی و تلفیق معرفت فلسفی با روان‌شناسی فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار