نقش نظریه ادراکات اعتباری در دین شناسی علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکترای دین‌پژوهی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم ، ایران

2 عضو هیأت علمی گروه ادیان ابراهیمی، دانشکده ادیان و عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

10.22080/jepr.2026.30816.1314

چکیده

نظریه «ادراکات اعتباری» از ارکان اصلی اندیشه علامه طباطبایی است، اما کارکرد مستقل آن در دین‌شناسی علامه کمتر بررسی شده است. مسئله پژوهش آن است که این اعتبارات چه نقشی در تبیین ساختار دین، احکام شرعی و رفتار دینی دارند. هدف مقاله بازشناسی ادراکات اعتباری به‌عنوان مبنای روش‌شناختی فهم دین و پیوند آن با مفاهیم محوری دین همچون وجوب و حرمت، تشریع، عدالت اجتماعی، زبان دینی و رفتار عبادی است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر تحلیل اسنادی آثار علامه است. یافته‌ها نشان می‌دهد که از منظر علامه، ادراکات اعتباری مفاهیم قراردادی صرف نیستند، بلکه ابزارهایی غایتمند برای انتقال حقایق تکوینی به رفتار انسانی‌اند. شریعت، وجوب‌ها و حرمت‌ها، عدالت، عبادات و زبان دینی در بستر همین اعتبارات معنا یافته و تحقق می‌یابند. نتیجه پژوهش آن است که ادراکات اعتباری بنیان روش‌شناختی دین‌شناسی علامه را تشکیل می‌دهند و تحلیل آن بدون ارائه فهم کامل از شریعت، اخلاق و عدالت اجتماعی امکان‌پذیر نیست. این نظریه ظرفیت ارائه چارچوبی منسجم برای تحلیل کارکرد دین در ساحت فردی و اجتماعی را داراست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن الکریم.
اژدری زاده،حسین، (1382)، تعین اجتماعی معرفت‌های وحیانی در اندیشه علامه طباطبایی، حوزه و دانشگاه، شماره35.
جعفری ولنی،علی اصغر، (1494)، استاد مطهری و ادراکات اعتباری علامه طباطبایی، اندیشه علامه طباطبایی، دوره2، شماره 1.
جوادی آملی،عبدالله، (1377)، شریعت در آیینه معرفت، قم: اسراء.
خسروپناه، عبدالحسین، (1390)، علامه طباطبایی فیلسوف علوم انسانی-اسلامی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سروش،عبدالکریم، (1361)، دانش و ارزش،پژوهشی در ارتباط علم و اخلاق،چاپ اول، تهران: انتشارات آسمان.
سجادی،جعفر، (1380)، فرهنگ علوم فلسفی و کلامی، تهران: امیرکبیر.
طباطبایی،محمد‌حسین، (بی‌تا)، اصول فلسفه و روش رئالیسم،تهران:انتشارات صدرا.
________، (1396)، تحریر الرسالة الولایة شمس الوحی التبریزی، عبدالله جوادی آملی،تهران:نشر اسراء.
________، (1350)، اسلام و اجتماع، قم: جهان‌آرا.
________، (1362)، آموزش دین، چاپ اول، قم: جهان آرا.
________، (1363)، رسائل السبعه،قم: بنیاد علمی و فکرى استاد علامة سید محمد حسین طباطبائی.
________، (1415)، نهایة الحکمه، موسسه نشر اسلامی.
________، (1428)، مجموعه الرسائل العلامه الطباطبائی، چاپ اول، قم: انتشارات مکتبه فدک لاحیاء التراث.
________، (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
________، (1360)، الرسالة الولایة، چاپ اول، قم:موسسه اهل البیت.
________، (1397)، شیعه، قم: انتشارت هجرت.
________، (1383)، شیعه در اسلام، چاپ 17، قم:انتشارات اسلامی.
________، (1369)، فرازهایی از اسلام، تهران: انتشارات صدرا.
________، (1365)، الرسائل التوحیدیه، قم: بنیاد علمی-فکری علامه طباطبایی.
________، (1366)، الولایة، ترجمه همایون همتی، تهران: امیرکبیر.
________، (1381)، تعلیقه علامه بر بحارالانوار مجلسی، بی‌جا، بی نا.
________، (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، مترجم موسوی همدانی،قم: دفتر انتشارات اسلامی.
________، (1387)، روابط اجتماعی در اسلام، قم، بوستان کتاب.
________، (1388)، بررسی های اسلامی، به کوشش سید هادی خسروشاهی، قم: بوستان کتاب.
________، (1382)، اصول عقاید و دستورات دینی،به کوشش اصغر ارادتی، قم: دفتر تنظیم و نشر آثار علامه طباطبایی.
مطهری، مرتضی، (1388)، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا.
نصر،حسین، (1380)، معرفت و امر قدسی، ترجمه فرزاد حاجی میرزایی، تهران: فرزان.
یزدانی مقدم، احمدرضا، (1387)، حرکت جوهری و ادراکات اعتباری با نگاه به اندیشه فلسفی -سیاسی علامه طباطبایی،دانشگاه اسلامی، شماره 39.
یزدانی مقدم، احمدرضا، (1388)، مردم سالاری دینی در پرتو ادراکات اعتباری علامه طباطبایی، حکومت اسلامی، شماره 1، سال چهاردهم.