ارزیابی نقدهای معرفت‌شناختی و روشی علامه مجلسی بر فلسفه اسلامی: بررسی چهار محور بنیادین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه تبریز

2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه تبریز، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، تبریز، ایران،

3 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه تبریز، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، تبریز، ایران

10.22080/jepr.2026.30942.1317

چکیده

این پژوهش با هدف تحلیل انتقادی دیدگاه‌های علامه محمدباقر مجلسی درباره فلسفه اسلامی انجام شده است. داده‌های تحقیق شامل منابع دست اول همچون بحارالأنوار، رسائل علامه مجلسی و متون فلسفی مسلمانان مانند آثار ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا و همچنین منابع ثانوی پژوهشگران معاصر در فلسفه اسلامی، تاریخ علم و کلام شیعی می‌باشد. روش جمع‌آوری داده‌ها مبتنی بر مرور نظام‌مند متون و استخراج محورهای انتقادی مجلسی و روش پردازش داده‌ها بر اساس تحلیل تطبیقی و استدلال نقادانه بوده است. یافته های تحقیق نشان می‌دهد که محورهای اصلی نقد مجلسی عبارت‌اند از خاستگاه غیر وحیانی فلسفه، ادعای استقلال عقل از وحی، روش تأویل فلسفی و اختلاف میان مکاتب فلسفی. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد فلاسفه اسلامی عقل را نه در تقابل با وحی بلکه در امتداد آن می‌دانستند و تأویل فلسفی را در چارچوب قواعد عقل و نصّ برای فهم ژرف‌تر دین به‌کار می‌بردند. بررسی دیدگاه مجلسی در بستر اجتماعی و فکری عصر صفوی نیز بیانگر تلاش او برای صیانت از مرجعیت وحی و جلوگیری از انحراف فهم دینی است. این پژوهش نشان می‌دهد نقدهای علامه مجلسی، هرچند از منظر روش‌شناسی فلسفی کامل نیست، اما نقش مهمی در حفاظت از مبانی معرفت دینی و شکل‌دهی گفت‌وگو میان عقل و نقل در سنت اسلامی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1326ق)، تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، قاهره، دارالعرب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1379)، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1400)، رسائل ابن‌سینا، قم، انتشارات بیدار.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1404)، الشفاء، الطبیعیات: النفس، با مقدمه ابراهیم مدکور؛ تحقیق جورج قنواتی و سعید زائد، قم، مکتبة آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبد الله، (1375)، الإشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة.
آشتیانی، سید جلال‌الدین، (1378)، نقدی بر تهافت الفلاسفه غزالی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
اصفهانی، میرزا مهدی، (بی­تا)، ابواب الهدی فی بیان طریق الهدایة الإلهیة و مخالفته مع العلوم الیونانیة، مشهد، بی‌نا.
بادامچی، نفیسه و شجاعی، مالک، (1399)، ماهیت فلسفه سینوی به چهار روایت معاصر، مجله پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، 33، زمستان، ص209-229.
بهشتی، احمد، (1386)، تجرید شرح نمط هفتم از کتاب الإشارات و التنبیهات، قم، بوستان کتاب.
پوشیان جویباری، عارفه و خادمی، عین‌الله (1396)، چیستی و کارکردهای عقل قدسی از منظر ابن‌سینا، پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، ص61-89.
حسن‌پور، قاسم، (1401)، خوانشی نو از فلسفه فارابی؛ گسست بنیادین معرفتی از سنت یونانی، تهران، انتشارات نقد فرهنگ.
حسن‌پور، قاسم، (1391)، فارابی و تأسیس فلسفه اسلامی، تهران، بنیاد حکمت اسلامی.
حسن‌زاده آملی، حسن، (1417ق)، النفس من کتاب الشفاء، قم، مرکز الإعلام الإسلامی.
درگاه‌زاده، محمد و مهدوی، محمد، (1401)، نقش قوه خیال در تبیین وحی از دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا، فصلنامه پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، 38، بهار.
شبیری زنجانی، سید موسی، (بی­تا)، جرعه‌ای از دریا، قم، مؤسسه کتاب شناسی شیعه.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد، (بی‌تا)، الأسفار الأربعة (ج۹)، قم، مکتبة النور.
طباطبایی، سید محمدحسین، (1385)، شیعه در اسلام، قم، اسلامیه.
طباطبایی، سید محمدحسین، (1390)، اصول فلسفه و روش رئالیسم (پاورقی و مقدمه: مرتضی مطهری)، تهران، نشر صدرا.
عبودیت، علی، (1382)، فلسفه اسلامی و تأثیرپذیری از فرهنگ اسلامی، فصلنامه معرفت فلسفی، شماره 1، ص27-42.
عظیمی، محمد، (1396)، جایگاه عقل در روش‌شناسی کلامی علامه مجلسی، فصلنامه تحقیقات کلامی، شماره19، ص 25-42.
عظیمی، محمد، (1400)، راز پنهان؛ روش‌شناسی کلامی علامه مجلسی، قم، نشر ادیان.
عظیمی، محمد، (1400)، رویکردشناسی علامه مجلسی در قبال معارف بشری: فلسفه، عرفان و اصول فقه، فصلنامه دین‌پژوهی و کارآمدی، شماره 1، ص107-120.
عظیمی، محمد، و محمد غفوری‌نژاد، (1395)، نظریه تأویل ظواهر دینی نزد محمدباقر مجلسی، فصلنامه شیعه‌پژوهی، شماره6، ص27-42.
غزالی، ابوحامد، (بی­تا)، تهافت الفلاسفة، بی‌جا، شمس تبریزی.
فارابی، محمد بن محمد، (1405ق)، الجمع بین رأیی الحکیمین، تهران، مکتبة الزهراء.
کردفیروزجانی، یار‌علی ، (1386)، نوآوری‌های فلسفه اسلامی: در قلمرو مابعدالطبیعه به روایت ابن‌سینا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
کندی، یعقوب بن اسحاق، (1369ق)، رسائل الفلسفیة (تحقیق محمد عبدالهادی ابوریده)، قاهره، دارالفکر العربی.
مجلسی، محمدباقر، (1403ق)، بحارالأنوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر، (1311ق)، رساله أجوبة ملا محمد باقر به ملا خلیل، تهران، انتشارات فطرت.
مجلسی، محمدباقر، (1390)، اعتقادات علامه مجلسی، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه.
مجلسی، محمدباقر، (1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (چاپ دوم)، تهران، بی‌نا.
محمودکلایه، زهرا و سعیدی‌مهر، محمد، (1390)، تبیین عقلانی وحی از نظر ابن‌سینا، دو فصلنامه حکمت سینوی (مشکوة النور)، شماره 17.
مطهری، مرتضی، (1390)، پاورقی‌ها و مقدمه‌ها، در: طباطبایی، سیدمحمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، نشر صدرا.