از قانونمندی طبیعت تا تشخص‌زدایی؛ سنجش مبانی کلامی نظریه فراستخواه در خصوص اسماء و افعال الهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22080/jepr.2026.31085.1321

چکیده

چگونگی جمع میان فاعلیت متشخص الهی و نظام قانونمند طبیعت، از چالش‌های بنیادین کلامی در جهان معاصر است. در ‏پاسخ به این چالش، مقصود فراستخواه با انگیزه‌ای جامعه‌شناختی، نظریه بازتفسیر‏ اسماء و افعال الهی، به قانون‌مندی طبیعت را مطرح کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل و نقد مبانی و پیامدهای این نظریه، به روش توصیفی- ‏تحلیلی و با تکیه بر مبانی کلامی و فلسفی اسلامی به ارزیابی آن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظریه مذکور، ‏اگرچه با دغدغه کارآمدسازی دین و مقابله با تلقی‌های عامیانه شکل گرفته، اما با فروکاستن مفاهیمی چون رزق، شفا و ‏هدایت به برآیند عملکرد نظام طبیعت، به نتایج چالش‌برانگیزی منجر می‌شود. مهم‌ترین این پیامدها، تشخص‌زدایی از ‏خداوند و تبدیل او به یک نظام غیرمتشخص، تهی‌سازی مفاهیمی چون دعا و توکل از محتوای ارتباطی و در نتیجه، انکار ‏امکان وقوع معجزه و استجابت دعاست که با تصویر قرآنی خداوند در تعارض است. در مقابل، این مقاله نشان می‌دهد که ‏الگوی «سلسله مراتب طولی علل» در حکمت متعالیه، راهکاری کارآمد برای حل مسئله، ارائه می‌دهد. این الگو با تبیین ‏رابطه طولی میان فاعلیت الهی و اسباب طبیعی، هم قانونمندی جهان را حفظ می‌کند و هم جایگاه خداوند به عنوان فاعل ‏حیّ و قیّوم و همچنین امکان ارتباط دوسویه با او را تثبیت می‌نماید.‏

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
‏ابن سینا، ح. (۱۴۰۴ق). الشفاء (الالهیات). قم: کتابخانه آیت الله ‏مرعشی نجفی.‏
ایازی، م. (1385). قرآن و فرهنگ زمانه. تهران: کتاب مبین.
‏ایزوتسو، ت. (۱۳۷۸). خدا و انسان در قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.‏
‏باربور، ا. (۱۳۷۴). علم و دین. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.‏
‏برگر، پ. (۱۳۷۵). دین و جهان‌بینی اجتماعی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.‏
‏پترسون، م؛ هاسکر، و؛ رایشنباخ، ب و بازینجر، د. (۱۳۹۴). عقل و اعتقاد دینی: درآمدی بر فلسفه دین. ‏‏تهران: انتشارات طرح نو.‏
‏جوادی آملی، ع. (۱۳۷۵). تبیین براهین اثبات خدا. قم: مرکز نشر اسراء.‏
‏جوادی آملی، ع. (۱۳۸۶). تسنیم: تفسیر قرآن کریم. قم: مرکز نشر اسراء.‏
‏جوادی آملی، ع. (۱۳۹۲). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه. قم: مرکز نشر اسراء.‏
‏حاتمی، ع. (۱۳۹۴). مبانی هرمنوتیک متن‌محور در تفسیر المیزان. پژوهش‌های قرآن و حدیث، ۴۸(۱)، ۴۵- ۶۴.‏
‏حلبی، ع. (۱۳۸۴). تاریخ علم کلام در ایران و جهان. تهران: انتشارات اساطیر.‏
‏خامنه‌ای، م. (۱۳۸۶). حکمت متعالیه و ملاصدرا. تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.‏
‏داوری اردکانی، ر. (۱۳۸۸). علم و پژوهش و سیاست‌های پژوهشی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.‏
رضایی اصفهانی، م. (1380). درآمدی بر تفسیر علمی قرآن. قم: انتشارات اسوه.
‏ژیلسون، ا. (۱۳۸۹). روح فلسفه قرون وسطی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.‏
‏سبحانی، ج. (۱۳۸۵). الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل. قم: مؤسسه امام صادق (ع).‏
‏سروش، ع. (۱۳۷۸). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریه تکامل معرفت دینی. تهران: مؤسسه فرهنگی ‏صراط.‏
‏شجاعی زند، ع. (۱۳۸۳). عرفی شدن در فرایند توسعه: مطالعه‌ای جامعه‌شناختی بر رویارویی دین و دنیا در ‏ایران معاصر. تهران: نشر تبیان.‏
‏شریعتی، ع. (۱۳۶۱). جهان‌بینی و ایدئولوژی. تهران: انتشارات چاپخش.‏
‏شیروانی، ع. (۱۳۸۷). ترجمه و شرح نهایة الحکمة. قم: انتشارات دارالعلم.‏
‏صدرالمتألهین شیرازی (ملاصدرا)، م. (۱۹۸۱م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار ‏احیاء التراث العربی.‏
‏طباطبایی، م. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه ‏مدرسین حوزه علمیه قم.‏
‏طباطبایی، م. (۱۳۷۴). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.‏
‏طباطبایی، م. (۱۳۸۵). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: انتشارات ‏صدرا.‏
‏فخر رازی، م. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار احیاء التراث العربی.‏
فراستخواه، م. (1377). ‏دین و جامعه. تهران: انتشار.
‏فراستخواه، م. (۱۴۰۰). یادداشت‌های وبلاگ مقصود فراستخواه [مجموعه‌ای از یادداشت‌ها در بازه زمانی ‏مختلف]. بازیابی شده از آدرس وبلاگ شخصی.‏
‏فراستخواه، م. (۱۳۹۵). ما ایرانیان: زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی. تهران: نشر نی.
‏فراستخواه، م. (1394). ‏دین در چالش میان اعتقاد و انتقاد. تهران: انتشار.‏
‏فراستخواه، م. (۱۳۹۸). جامعه‌شناسی دین و دین در جامعه. تهران: شرکت سهامی انتشار.‏
‏فراستخواه، م. (۱۳۹۱). جامعه‌شناسی امر دینی در ایران معاصر (مجموعه مقالات). تهران: انجمن ‏جامعه‌شناسی ایران.‏
‏کدیور، م. (۱۳۸۷). حق الناس: اسلام و حقوق بشر. تهران: انتشارات کویر.‏
قاضی عبدالجبار، ع. (1417ق). شرح الاصول الخمسه. قاهره: مکتبه وهبه.
‏لگنهاوزن، محمد. (۱۳۸۷). اسلام و کثرت‌گرایی دینی. قم: مؤسسه فرهنگی طه.‏
‏مجتهد شبستری، م. (۱۳۷۹). هرمنوتیک، کتاب و سنت: فرآیند تفسیر وحی. تهران: انتشارات طرح نو.‏
محقق، م. (1372). اسماء و صفات الهی در قرآن. تهران: انتشارات اسلامی.
‏مصباح یزدی، م. (۱۳۸۴). آموزش فلسفه. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.‏
‏مطهری، م. (۱۳۷۷). مجموعه آثار (جلد ۱: عدل الهی، انسان و سرنوشت). تهران: انتشارات صدرا.‏
‏مطهری، م. (۱۳۸2). علل گرایش به مادیگری. تهران: انتشارات صدرا.‏
ملکیان، م. (۱۳۸۱). راهی به رهایی: جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت. تهران: انتشارات نگاه معاصر.‏
نصر، ح. (۱۳۸۲). معرفت و معنویت. تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.‏
‏هیک، ج. (۱۳۸۱). فلسفه دین. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.‏