پیامدهای فلسفی طبیعت‌گرایی نئوداروینی در تبیین معنای زندگی؛ سنجش نقدهای جان کاتینگهام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 دانشکده الهیات دانشگاه تهران

2 گروه فلسفه دین دانشکده الهیات دانشگاه تهران

10.22080/jepr.2026.31535.1329

چکیده

در عصر حاضر، پارادایم طبیعت‌گرایی هستی‌شناختی از چنان سلطه و نفوذی برخوردار شده که حوزه‌های مختلفی از دانش، از جمله ساحت «معنای زندگی» را تحت‌تأثیر قرار داده است. در قبال مسئله معنا، طبیعت‌گرایان رویکردهای متفاوتی اتخاذ کرده‌اند: گروهی با پذیرش نیهیلیسم علمی، بر این باورند که علم ثابت کرده جهان فاقد هرگونه معنای عینی یا غایت است؛ عده‌ای با اتخاذ رویکرد ذهن‌گرایی، معنا را فاقد واقعیتِ بیرونی دانسته و آن را امری ذهنی و مبتنی بر رضایت شخصی به شمار می‌آورند؛ گروهی دیگر با رویکرد تبارشناسی تکاملی (تقلیل‌گرایی بیولوژیک)، معنا و ارزش‌های انسانی را صرفاً بر اساس مکانیسم‌های بقا و فرایندهای تکاملی تفسیر می‌نمایند؛ و دسته‌ای دیگر نیز با رویکردهای عین‌گرایی تلاش می‌کنند تا بدون توسل به ماوراءالطبیعه، پایه‌هایی عینی برای معنا در درون همین جهان مادی پیدا کنند. بسیاری از این رویکردها مورد نقد جدی متفکرانی چون جان کاتینگهام، فیلسوف دینِ عقل‌گرا، قرار گرفته‌اند. وی نقدهای بنیادینی بر رویکردهای طبیعت‌گرایانه وارد می‌سازد و معتقد است هیچ‌یک از این رویکردها پاسخی بسنده به مسئله معنا نمی‌دهند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی - انتقادی به بررسی این نقدها می‌پردازد تا اعتبار و عیار آن‌ها را ارزیابی کند. تحلیل دیدگاه کاتینگهام و مبانی طبیعت‌گرایی نشان می‌دهد که عمده نقدهای وی کاملاً وارد است؛ چرا که این رویکردها نه‌تنها با عمیق‌ترین شهودهای اخلاقی ما در تضادند، بلکه در ساحت تجربه زیسته نیز توانایی ارائه تفسیر مناسبی از معناداری نداشته و به خلأ وجودی می‌انجامند. ازاین‌رو، برای دست‌یابی به معنای اصیل، چاره‌ای جز بازگشت به یک چارچوب متافیزیکی نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


علی‌زمانی، امیرعباس؛ و دریانی‌اصل، مریم. (۱۳۸۹). «معنای زندگی از دیدگاه جان کاتینگهام». نشریه الهیات تطبیقی، سال اول، شماره ۳، صص ۹۵-۱۱۸.
امامی‌فر، حمید؛ و مهدوی اطهر، مهدی. (۱۴۰۱). «بررسی تحلیلی نسبت نظریه «تکامل» با خداباوری و الحاد». نشریه معرفت کلامی، سال سیزدهم، شماره ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۱.
نریمانی، نیما. (۱۴۰۰). طبیعت‌گرایی روش‌شناختی در علم. فلسفه علم، ۱۱(۱)، ۲۵۳-۲۷۸. 
میرباباپور، سید مصطفی. (۱۳۹۶). مفهوم‌شناسی طبیعت‌گرایی روش‌شناختی به مثابه یک ابر پارادایم برای علم مدرن. تأملات فلسفی، ۷(۱۹)، ۲۱۳-۲۴۲.
Behe, M. J. (1996). Darwin's Black Box: The Biochemical Challenge to Evolution. New York: Free Press.
Carnap, R. (1959). The Elimination of Metaphysics Through Logical Analysis of Language (A. Pap, Trans.). In A. J. Ayer (Ed.), Logical Positivism (pp. 60–81). New York, NY: Free Press.
Cottingham, J. (2003). On the Meaning of Life. London & New York: Routledge.
Cottingham, J. (2005). The spiritual dimension: Religion, philosophy and human value. Cambridge University Press.
Cottingham, J. (2009). Why believe. Continuum.
Cottingham, J. (2011). Reply to Holland: The meaning of life and Darwinism. Environmental Values, 20(3), 299–308.
Cottingham, J. (2014). Philosophy of religion: Towards a more humane approach. Cambridge University Press.
Darwin, C. (1859). On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life. John Murray.
Dawkins, R. (2006). The Blind Watchmaker: Why the Evidence of Evolution Reveals a Universe Without Design. London: Penguin Books.
Dennett, D. C. (1995). Darwin’s Dangerous Idea: Evolution and the Meanings of Life. London, England: Penguin Books.
Frankfurt, H. G. (2004). The Reasons of Love. Princeton University Press.
Futuyma, D. J., & Kirkpatrick, M. (2017). Evolution. Sinauer Associates.
Jacob, F. (1977). Evolution and tinkering. Science, 196(4295).
Holland, A. (2009). Darwin and the meaning in life. Environmental Values, 18(4), 503–518.
Huxley, J. (1942). Evolution: The modern synthesis. George Allen & Unwin.
Klemke, E. D., & Cahn, S. M. (Eds.). (2017). The meaning of life: A reader (4th ed.). Oxford University Press.
Mayr, E. (1982). The growth of biological thought: Diversity, evolution, and inheritance. Belknap Press of Harvard University Press.
Metz, T. (2013). Meaning in life: An analytic study. Oxford University Press.
Midgley, M. (1985). Evolution as a Religion: Strange Hopes and Stranger Fears. London, England: Methuen & Co. Ltd.
Monod, J. (1971). Chance and necessity: An essay on the natural philosophy of modern biology (A. Wainhouse, Trans.). New York: Vintage Books. (Original work published 1970).
Nagel, T. (2012). Mind and Cosmos: Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature is Almost Certainly False. New York, NY: Oxford University Press.
Plantinga, A. (2011). Where the Conflict Really Lies: Science, Religion, and Naturalism. New York, NY: Oxford University Press.
Rachels, J. (1990). Created from animals: The moral implications of Darwinism. New York: Oxford University Press.
Rosenberg, A. (2011). The Atheist’s Guide to Reality: Enjoying Life without Illusions. W. W. Norton & Company.
Ruse, M. (2008). Evolution and Religion: A Dialogue. Rowman & Littlefield Publishers.
Ruse, M., & Wilson, E. O. (1986). Moral philosophy as applied science. Philosophy, 61(236), 173–192.
Sagan, C. (1994). Pale blue dot: A vision of the human future in space. New York: Random House.
Simpson, G. G. (1951). The meaning of evolution (Rev. ed.). New York: Mentor Books.
Street, S. (2006). A Darwinian dilemma for realist theories of value. Philosophical Studies, 127(1), 109–166.
Stewart, J. E. (2010). The meaning of life in a developing universe. Foundations of Science, 15, 395–409.
Tartaglia, J. (2016). Philosophy in a meaningless life: A system of nihilism, consciousness and reality. London: Bloomsbury Academic.
Weikart, R. (2016). The death of humanity: And the case for life. Salem Books.
Wilson, E. O. (2004). On Human Nature (Revised ed.). Harvard University Press