تحلیل تطبیقی دیدگاه های تفسیری طباطبایی، فخررازی و عبدالجبار در بارۀ فعل خدا و اختیار انسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 استاد گروه قرآن و حدیث دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران؛ بابلسر: ایران

2 طلبۀ سطح 4 مدرسۀ علمیۀ حضرت خدیجه (س)

10.22080/jepr.2026.29786.1289

چکیده

مقالۀ پیشرو با مطالعۀ دیدگاه علامه طباطبایی، فخر رازی و عبدالجبار معتزلی که سه مفسر از گرایش‌های مختلف کلامی (امامیه، اشاعره، معتزله) هستند، ذیل آیۀ ۲ سورۀ فرقان و آیۀ ۳۰ سورۀ انسان، نقش توحید افعالی را در اختیار و آزادی انسان مورد بررسی قرار داده است. بدین منظور با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی، پس از نقد و بررسی دیدگاههای علامه طباطبایی، فخر رازی و قاضی عبدالجبار معتزلی، این نتیجه حاصل شد که هر سه آنها، هرچند در علتالعلل بودن خداوند با هم توافق نظر دارند، امّا اشاعره به هدف گسترش قدرت خداوند و نفی شرک از او، خداوند را خالق اعمال عباد دانسته و انسان را مسلوب الاختیار معرفی میکند چرا که معتقد است اختیار انسان با قدرت مطلقۀ الهی منافات دارد. از سوی دیگر معتزله، انسان را در انجام اعمالش مستقل دانسته و معتقد است خداوند همۀ امور را به بندگان تفویض نموده است. آنها برای توجیه عدالت خداوند و پاداش و کیفر از سوی او، فعل انسان را منحصر در اختیار خودش قرار داده‌اند. از دیگر سو، در دیدگاه امامیه، توحید افعالی با اختیار انسان در افعالش، منافات ندارد چرا که خداوند اراده کرده تا انسان به اختیار خودش، افعالش را انجام دهد و مسؤولیت آنها بر عهدۀ خودش است؛ ولی از آن جهت که خداوند این قوا را به او داده است، افعال انسان مستند به خداوند می‌باشد و مستلزم جبر هم نخواهد بود. لذا با اثبات نظر امامیه، بسیاری از شبهات مربوط به عدل الهی پاسخ داده خواهد شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار