از استخدام غریزی تا اخوت ایمانی: بازسازی مفهومی دوستی در اخلاق اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 گروه فلسفه اخلاق، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران

2 گروه فلسفه اخلاق، دانشکده الاهیات و معارف اسلامی،دانشگاه قم،قم، ایران

10.22080/jepr.2026.31648.1332

چکیده

چکیده

با وجود اهمیت بنیادین مساله «دوستی» در اخلاق اسلامی، این مقوله غالباً در حد توصیه‌های پراکنده رفتاری بازتاب یافته و کمتر از منظری نظری و نظام‌مند واکاوی شده است. پژوهش حاضر با اتکا به روش توصیفی-تحلیلی، متون بنیادین اسلامی را در سه سنت «فلسفی»، «عرفانی» و «مأثور» بازخوانی می‌کند تا به صورت‌بندی یکپارچه‌ای از ماهیت دوستی دست یابد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که می‌توان این مفهوم را در قالب یک نظریه منسجم سه‌سطحی تبیین نمود: نخست، سطح «عقلانی-فضیلتی» با محوریت تهذیب نفس و تعالی منش؛ دوم، سطح «قلبی-معنوی» که دوستی را تجلی محبت الهی در مسیر سلوک می‌انگارد؛ و سوم، سطح «اجتماعی-ایمانی» که بر تحکیم اخوت و انسجام جامعه اخلاقی تأکید دارد. افزون بر این، با کاربست نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، نشان داده می‌شود که نظام اخلاقی اسلام چگونه رویکرد سودمحورانه و غریزی انسان را به رابطه‌ای مبتنی بر خدمتگزاری و محبت متقابل ارتقا می‌بخشد. این چارچوب جامع، ضمن تبیین جایگاه اصیل دوستی در تفکر اسلامی، بستری روشمند برای گفت‌وگوی علمی با رویکردهای معاصر غربی نظیر اخلاق فضیلت، اخلاق مراقبت و نظریه سرمایه اجتماعی فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار