From the Lawfulness of Nature to De-Discrimination: Assessing the Theological Foundations of Ferasat-khah's Theory Regarding Divine Names and Actions

Authors

Quran and Hadith Sciences Department, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran.

10.22080/jepr.2026.31085.1321

Abstract

How to reconcile the divine personal agency and the law-based system of nature is one of the fundamental theological challenges in the contemporary world. In response to this challenge, moghsud ferasat-khah, with a sociological motivation, has proposed the theory of reinterpreting divine names and actions into the law of nature. The present study aims to analyze and criticize the foundations and consequences of this theory, and evaluates it using a descriptive-analytical method and relying on Islamic theological and philosophical foundations. The findings show that the aforementioned theory, although it was formed with the concern of making religion more efficient and confronting popular perceptions, leads to challenging results by reducing concepts such as sustenance, healing, and guidance to the outcome of the functioning of the natural system. The most important of these consequences is the depersonalization of God and his transformation into an impersonal system, the emptying of concepts such as prayer and trust from communicative content, and as a result, the denial of the possibility of miracles and the answering of prayers, which is in conflict with the Quranic image of God. In contrast, this article shows that the model of the "longitudinal hierarchy of causes" in transcendental wisdom offers an efficient solution to the problem. By explaining the longitudinal relationship between divine agency and natural causes, this model both preserves the lawfulness of the world and establishes God's position as a living and sustaining agent, as well as the possibility of two-way communication with Him.

Keywords

Main Subjects


قرآن کریم
‏ابن سینا، ح. (۱۴۰۴ق). الشفاء (الالهیات). قم: کتابخانه آیت الله ‏مرعشی نجفی.‏
ایازی، م. (1385). قرآن و فرهنگ زمانه. تهران: کتاب مبین.
‏ایزوتسو، ت. (۱۳۷۸). خدا و انسان در قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.‏
‏باربور، ا. (۱۳۷۴). علم و دین. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.‏
‏برگر، پ. (۱۳۷۵). دین و جهان‌بینی اجتماعی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.‏
‏پترسون، م؛ هاسکر، و؛ رایشنباخ، ب و بازینجر، د. (۱۳۹۴). عقل و اعتقاد دینی: درآمدی بر فلسفه دین. ‏‏تهران: انتشارات طرح نو.‏
‏جوادی آملی، ع. (۱۳۷۵). تبیین براهین اثبات خدا. قم: مرکز نشر اسراء.‏
‏جوادی آملی، ع. (۱۳۸۶). تسنیم: تفسیر قرآن کریم. قم: مرکز نشر اسراء.‏
‏جوادی آملی، ع. (۱۳۹۲). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه. قم: مرکز نشر اسراء.‏
‏حاتمی، ع. (۱۳۹۴). مبانی هرمنوتیک متن‌محور در تفسیر المیزان. پژوهش‌های قرآن و حدیث، ۴۸(۱)، ۴۵- ۶۴.‏
‏حلبی، ع. (۱۳۸۴). تاریخ علم کلام در ایران و جهان. تهران: انتشارات اساطیر.‏
‏خامنه‌ای، م. (۱۳۸۶). حکمت متعالیه و ملاصدرا. تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.‏
‏داوری اردکانی، ر. (۱۳۸۸). علم و پژوهش و سیاست‌های پژوهشی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.‏
رضایی اصفهانی، م. (1380). درآمدی بر تفسیر علمی قرآن. قم: انتشارات اسوه.
‏ژیلسون، ا. (۱۳۸۹). روح فلسفه قرون وسطی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.‏
‏سبحانی، ج. (۱۳۸۵). الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل. قم: مؤسسه امام صادق (ع).‏
‏سروش، ع. (۱۳۷۸). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریه تکامل معرفت دینی. تهران: مؤسسه فرهنگی ‏صراط.‏
‏شجاعی زند، ع. (۱۳۸۳). عرفی شدن در فرایند توسعه: مطالعه‌ای جامعه‌شناختی بر رویارویی دین و دنیا در ‏ایران معاصر. تهران: نشر تبیان.‏
‏شریعتی، ع. (۱۳۶۱). جهان‌بینی و ایدئولوژی. تهران: انتشارات چاپخش.‏
‏شیروانی، ع. (۱۳۸۷). ترجمه و شرح نهایة الحکمة. قم: انتشارات دارالعلم.‏
‏صدرالمتألهین شیرازی (ملاصدرا)، م. (۱۹۸۱م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار ‏احیاء التراث العربی.‏
‏طباطبایی، م. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه ‏مدرسین حوزه علمیه قم.‏
‏طباطبایی، م. (۱۳۷۴). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.‏
‏طباطبایی، م. (۱۳۸۵). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: انتشارات ‏صدرا.‏
‏فخر رازی، م. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار احیاء التراث العربی.‏
فراستخواه، م. (1377). ‏دین و جامعه. تهران: انتشار.
‏فراستخواه، م. (۱۴۰۰). یادداشت‌های وبلاگ مقصود فراستخواه [مجموعه‌ای از یادداشت‌ها در بازه زمانی ‏مختلف]. بازیابی شده از آدرس وبلاگ شخصی.‏
‏فراستخواه، م. (۱۳۹۵). ما ایرانیان: زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی. تهران: نشر نی.
‏فراستخواه، م. (1394). ‏دین در چالش میان اعتقاد و انتقاد. تهران: انتشار.‏
‏فراستخواه، م. (۱۳۹۸). جامعه‌شناسی دین و دین در جامعه. تهران: شرکت سهامی انتشار.‏
‏فراستخواه، م. (۱۳۹۱). جامعه‌شناسی امر دینی در ایران معاصر (مجموعه مقالات). تهران: انجمن ‏جامعه‌شناسی ایران.‏
‏کدیور، م. (۱۳۸۷). حق الناس: اسلام و حقوق بشر. تهران: انتشارات کویر.‏
قاضی عبدالجبار، ع. (1417ق). شرح الاصول الخمسه. قاهره: مکتبه وهبه.
‏لگنهاوزن، محمد. (۱۳۸۷). اسلام و کثرت‌گرایی دینی. قم: مؤسسه فرهنگی طه.‏
‏مجتهد شبستری، م. (۱۳۷۹). هرمنوتیک، کتاب و سنت: فرآیند تفسیر وحی. تهران: انتشارات طرح نو.‏
محقق، م. (1372). اسماء و صفات الهی در قرآن. تهران: انتشارات اسلامی.
‏مصباح یزدی، م. (۱۳۸۴). آموزش فلسفه. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.‏
‏مطهری، م. (۱۳۷۷). مجموعه آثار (جلد ۱: عدل الهی، انسان و سرنوشت). تهران: انتشارات صدرا.‏
‏مطهری، م. (۱۳۸2). علل گرایش به مادیگری. تهران: انتشارات صدرا.‏
ملکیان، م. (۱۳۸۱). راهی به رهایی: جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت. تهران: انتشارات نگاه معاصر.‏
نصر، ح. (۱۳۸۲). معرفت و معنویت. تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.‏
‏هیک، ج. (۱۳۸۱). فلسفه دین. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.‏