بررسی و تبیین هویت دینی فلسفه اشراق سهروردی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی اصیل (Original Article)

نویسندگان

1 خ انقلاب، بین خ وصال و قدس، ک اسکو، پ 15، ط 4، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، حسام الدین مومنی شهرکی

2 کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم

10.22080/jepr.2026.30441.1305

چکیده

معارف دین اسلام در ایجاد و تکامل برخی از علوم اسلامی مانند تفسیر و کلام نقشی اساسی و مستقیم داشته؛ اما وجود این نقش در علومی همچون فلسفه اسلامی محل درنگ و معرکه آراء است که آیا فلسفه اسلامی دارای هویت دینی و نوآوری است یا صرفاً تقلید و حاشیه‌نویسی فلسفه‌های یونانی است؟ سهروردی از مهم‌ترین فلاسفه صاحب مکتب در جریان فلسفه اسلامی است که از معارف دین اسلام به ویژه قرآن کریم به صورت گسترده در آثار فلسفی خویش بهره برده است. پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این مسئله است که آیا عقل فلسفی سهروردی علاوه بر فلسفه‌های یونانی از دین اسلام نیز استفاده نموده و حکمت اشراق متمایز از فلسفه‌های یونانی است و دارای هویت دینی نیز هست یا خیر؟ یافته‌های تحقیق نشان داد که حکمت اشراق دارای هویت دینی بوده و از فلسفه‌های یونانی عبور کرده است. نقش دین اسلام در زایش‌های فلسفی از منظر سهروردی عبارتند از: وارد نمودن اصطلاحات دینی به فلسفه اشراق؛ ارائه استشهاد و تأییدیه دینی بر روش برهانی؛ استفاده از روش نقلی در فلسفه اشراق؛ مسئله‌سازی دین اسلام برای عقل فلسفی سهروردی؛ ارائه تفسیر دینی از فلسفه‌های کهن توسط عقل فلسفی سهروردی؛ و نظریه‌پردازیِ متأثر از معارف دینی در فلسفه اشراق. حکمت اشراق دارای یک الگوی عقلی-دینی است که محور این الگو عبارت از «تکامل عقل فلسفی در سایه گفتگو با دین» است. الگو دارای هفت مؤلفه استفاده از منبع معرفتی دین (مؤلفه زمینه‌ای)؛ باروری زبان فلسفه اسلامی؛ اخذ رویکرد دینی؛ بکارگیری روش نقلی در تأیید روش عقلی؛ مسئله‌سازی دین؛ ارائه تفسیر فلسفی-دینی؛ و نظریه‌پردازیِ فلسفی-دینی است. همچنین هویت دینی داشتن حکمت اشراق باعث نمی‌شود که یک فلسفه التقاطی یا کلام اسلامی باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم، ترجمه حسین انصاریان
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. 1388. شعاع اندیشه و شهود در فلسفۀ سهروردی. تهران: حکمت.
ابن بابویه، محمد بن علی. 1413ق. من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
اسدپور، رضا و شهرزاد مرادی. پاییز و زمستان 1393. «تحلیل اشارات قرآنی معاد در آثار شیخ اشراق سهروردی». دوفصلنامه الاهیات قرآنی (با رویکرد کلامی). سال دوم. ش 3. ص 77-98
اکبریان، رضا. 1386. مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بخشنده بالی، عباس. تابستان 1397. «جایگاه قرآن کریم در سرچشمه‌های مکتب شیخ شهاب‌الدین سهروردی». مطالعات قرآنی. سال نهم. ش 34.
بهشتی، محمد. پاییز 1392. «خاستگاه و پیشینه حکمت اشراق». پژوهش­های فلسفی کلامی. سال 15. ش 57.
حبیبی، محسن و عاطفه نصیری نصر. زمستان 1394. «منابع و مبانی نیایش‌ها و ادعیه در حکمت اشراقی شیخ شهاب‌الدین سهروردی». حکمت معاصر. سال ششم. ش 4.
دورانت، ویل. (1373). تاریخ تمدن. ابوطالب صارمی و همکاران. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
رازی، فخرالدین. 1384. شرح الاشارات و التنبیهات. علی­رضا نجف­زاده. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
راسل، برتراند. (1373). تاریخ فلسفه غرب. نجف دریابندری. کتاب پرواز.
سهروردی، شهاب­الدین عمر. 1420ق. رشف النصائح الایمانیة و کشف الفضائح الیونانیه. تحقیق و تعلیق عایشه یوسف مناعی. قاهره: دار السلام.
سهروردى، شهاب‌الدین یحیی. 1372. مجموعه مصنفات. تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى.
سیوطی، جلال­الدین. 1352ق. الحاوی للفتاوی. مصر: ادارۀ الطباعۀ المنیرۀ.
شهرزوری، شمس­الدین محمد. 1380. شرح حکمۀ الاشراق، تصحیح و تحقیق و مقدمۀ حسین ضیائی تربتی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شیرازی، قطب­الدین. 1383. شرح حکمة الاشراق. با اهتمام عبدالله نورانی و مهدی محقق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
غزالی، ابوحامد. 1382. تهافت الفلاسفة. تحقیق سلیمان دنیا. تهران: شمس تبریزی.
غزالی، ابوحامد. 1406ق. احیاء علوم الدین. بیروت: دارالکتب العلمیۀ.
کمالی­زاده، طاهره. پاییز و زمستان 1402. «تطور حکمت نبوی از سهروردی تا ملاصدرا». دوفصلنامه حکمت صدرایی. سال 12، ش 23. ص 159-172
مجلسی، محمدباقر. 1403ق. بحار الانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ملاصدرا. بی­تا. تعلیقات حکمةالاشراق، مندرج در حاشیه شرح حکمة‌الاشراق قطب­الدین شیرازی. قم: بیدار.
هروی، محمد. 1363. انواریه. تهران: امیرکبیر.
یزدان­پناه، سیدیدالله. 1391. حکمت اشراق: گزارش، شرح و سنجش دستگاه فلسفی شیخ شهاب­الدین سهروردی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سمت.